Chow Chow – dumny pies z niebieskim językiem. Charakter, pielęgnacja, zdrowie


Majestatyczny, dumny i niemal posągowy – chow chow to jedna z najbardziej rozpoznawalnych i zarazem najbardziej tajemniczych ras psów na świecie. Jego lwi wygląd, gęsta sierść i charakterystyczny niebieski język sprawiają, że trudno pomylić go z jakimkolwiek innym czworonogiem. Jednak za imponującą aparycją kryje się wyjątkowo złożona osobowość, której nie da się opisać kilkoma słowami. Charakter chow chow to połączenie niezależności, godności i silnego przywiązania, okazywanego w bardzo subtelny sposób.
Zanim zdecydujesz się na przedstawiciela tej rasy, warto mieć świadomość, że nie jest to pies dla każdego. To zwierzę o „kociej” autonomii i spokojnej naturze, wymagające od opiekuna cierpliwości, konsekwencji i szacunku dla jego granic. Odpowiednia pielęgnacja chow chow, świadome wychowanie oraz znajomość potrzeb zdrowotnych są kluczowe, by wspólne życie przebiegało harmonijnie. W tym artykule przyjrzymy się bliżej tej starożytnej rasie, jej charakterowi, wymaganiom oraz wyzwaniom związanym z opieką, aby pomóc Ci ocenić, czy chow chow będzie odpowiednim psem dla Ciebie.
Historia chow chow
Korzenie chow chow sięgają ponad 2000 lat wstecz, co czyni go jedną z najstarszych ras psów typu szpic. Badania DNA potwierdzają, że jest to rasa pierwotna, wywodząca się z mroźnych stepów Mongolii i Syberii, skąd trafiła do Chin. Tam pełniła niezwykle zróżnicowane role – od majestatycznych psów cesarskich i strażników buddyjskich świątyń, po psy myśliwskie, zaprzęgowe, a niestety w mrocznych okresach historii, również psy rzeźne i futerkowe.
Sama nazwa „chow chow” nie pochodzi z języka chińskiego. W swojej ojczyźnie pies ten nazywany był Songshi Quan (co oznacza „pies-puchaty lew”). Obecna nazwa wywodzi się z XVIII-wiecznego angielskiego terminu określającego drobne przedmioty i egzotyczne towary przewożone na pokładach statków handlowych. Kiedy pierwsze okazy tej rasy trafiły do Wielkiej Brytanii pod koniec XIX wieku, traktowano je jako ciekawostkę zoologiczną – jeden z pierwszych chow chow zamieszkał nawet w londyńskim zoo jako „dziki pies z Chin”.
Prawdziwą popularność rasa zyskała dzięki królowej Wiktorii, która zachwyciła się lwią prezencją tych psów. To dzięki brytyjskim hodowcom chow chow z psa użytkowego stał się psem salonowym i wystawowym, choć w jego genach wciąż drzemie siła i niezależność przodków pracujących w trudnych warunkach.
Jak wygląda chow chow? Pies jak lew
Pytanie „jak wygląda chow chow?” najprościej skwitować jednym słowem: imponująco. To pies o zwartej, krótkiej budowie, który mimo średniego wzrostu, emanuje potęgą. Jego najbardziej charakterystyczną cechą jest głowa z szeroką czaszką i małe, grube, zaokrąglone na końcach uszy, które są lekko nachylone do przodu. To właśnie one, w połączeniu z nadmiarem skóry na czole, nadają psu specyficzny, nieco pochmurny wyraz pyska, nazywany przez hodowców scowl.

Charakterystyczny niebieski język
Największą osobliwością rasy jest niebieski język u psów rasy chow chow. Cecha ta, obok czarnych dziąseł i podniebienia, jest absolutnie unikalna w świecie psów (posiada ją jeszcze tylko rasa shar pei). Co ciekawe, szczenięta rodzą się z różowymi językami, które zaczynają ciemnieć około 8. tygodnia życia. Charakterystyczny niebieski język chow chow od wieków pobudza wyobraźnię i jest źródłem wielu legend. Jedna z nich głosi, że gdy bogowie malowali niebo na niebiesko, chow chow zlizywał spadające krople farby.
Lwia grzywa i gęsta sierść
Wielu przyszłych opiekunów zastanawia się, czy chow chow ma włosy czy sierść. Odpowiedź jest jednoznaczna: to gęsta, dwuwarstwowa sierść. Składa się ona z twardego, prostego włosa okrywowego oraz miękkiego, wełnistego podszerstka. Obfite owłosienie wokół szyi tworzy charakterystyczną grzywę, która u samców jest zazwyczaj znacznie bardziej okazała niż u suk.
Dwie odmiany – długowłosy vs krótkowłosy
Choć najczęściej spotykamy odmianę chow chow długowłosy, istnieje również chow chow krótkowłosy (smooth). Obie odmiany mają ten sam standard budowy i charakteru, różnią się jedynie długością szaty. Odmiana krótkowłosa ma gęstą, pluszową sierść, która nie tworzy grzywy ani „portek” na nogach. Jest ona znacznie łatwiejsza w pielęgnacji, choć w Polsce nadal pozostaje mniej popularna niż odmiana długowłosa.
Umaszczenie chow chow (rudy, czarny, kremowy, niebieski, cynamonowy)
Standard rasy dopuszcza pięć jednolitych kolorów:
- Rudy: najbardziej popularny, od jasnego po głęboki mahoń.
- Czarny: często z lekkim odcieniem szarości na portkach.
- Kremowy: często z niemal białym podszerstkiem.
- Niebieski: w rzeczywistości jest to kolor stalowo-szary.
- Cynamonowy (płowy): subtelny odcień beżu lub jasnego brązu.
Umaszczenie chow chow musi być zawsze jednolite, choć dopuszczalne są jaśniejsze odcienie na spodzie ogona i tylnej części ud.

Budowa ciała i proporcje
Jak duży jest chow chow? Pies ten osiąga od 48 do 56 cm w kłębie, a suka od 46 do 51 cm. Waga oscyluje w granicach 20-30 kg. Charakterystyczną cechą rasy jest niemal szczudłowaty chód, wynikający z bardzo słabego kątowania stawów skokowych. Chow chow porusza się w charakterystyczny sposób – krótkimi, nieco sztywnymi krokami.
Charakter chow chow – niezależny jak kot
Gdyby charakter chow chow opisać jednym słowem, byłaby to „dostojność”. To nie jest radosny labrador, który z merdającym ogonem wita każdego przechodnia. Chow chow ma naturę introwertyczną, niezależną i niezwykle lojalną, ale na jego zaufanie trzeba sobie zapracować.

Dumny, powściągliwy, dystansujący
Chow chow często zachowuje się bardziej jak kot niż pies. Szanuje swoją przestrzeń, rzadko prosi o uwagę i potrafi spędzać godziny na spokojnej obserwacji otoczenia. Jest to rasa, która ceni spokój ponad wszystko.
Pies zwykle tworzy więź z jedną, wybraną osobą
Mimo swojej rezerwy, chow chow tworzy niezwykle silną więź ze swoim opiekunem. Zazwyczaj wybiera jedną osobę w rodzinie, którą uznaje za swojego przewodnika. Pozostałych domowników kocha, ale to za tym wybranym będzie tęsknić najbardziej. Nie jest to pies wylewny – zamiast lizania po twarzy, okaże swoją miłość cichym towarzyszeniem i położeniem głowy na stopie opiekuna.
Rezerwowy wobec obcych ludzi
To naturalny stróż. Chow chow jest nieufny wobec obcych, ale rzadko bywa agresywny bez powodu. Jeśli ktoś obcy spróbuje go pogłaskać bez zapowiedzi, pies prawdopodobnie po prostu się odsunie lub wyda z siebie niskie warknięcie. Dlatego w kontakcie z chow chow tak ważne jest respektowanie jego granic.
Stosunek do dzieci i innych zwierząt
Czy chow chow jest groźny dla dzieci? Sam w sobie nie, ale nie jest to idealny towarzysz dla bardzo małych, głośnych i nachalnych pociech. Chow chow nie znosi ciągnięcia za uszy czy siadania na grzbiecie. Odnajdzie się w domu ze starszymi dziećmi, które nauczą się respektować jego spokój. Wobec innych psów bywa dominujący, zwłaszcza samce.

Nie lubi czułości i nachalności
Jeśli szukasz psa-przytulanki, chow chow może Cię rozczarować. Nie przepada za nadmiarem czułości, a zbyt długie głaskanie bywa dla niego irytujące. To pies dla osób, które cenią spokojną relację opartą na zaufaniu i potrafią uszanować jego niezależny charakter.
Wychowanie chow chow – nie dla początkujących!
To jeden z najważniejszych aspektów, które warto wziąć pod uwagę przed wyborem tej rasy. Chow chow bywa dużym wyzwaniem wychowawczym.
Dlaczego chow chow to pies dla doświadczonych?
Jego upór jest legendarny. Nie jest psem, który wykonuje polecenia wyłącznie po to, by zadowolić opiekuna. On musi widzieć w tym sens. Jeśli opiekun jest niekonsekwentny lub próbuje używać siły, chow chow wycofa się i całkowicie przestanie współpracować.
Wczesna socjalizacja – absolutna konieczność
Socjalizacja chow chow musi zacząć się w hodowli i trwać intensywnie przez całe szczenięctwo. Pies musi poznać różne dźwięki, ludzi, zwierzęta i sytuacje. Brak socjalizacji u tej rasy to niemal gwarancja problemów behawioralnych w przyszłości, w tym nadmiernej lękliwości przechodzącej w agresję.
Etapy socjalizacji chow chow
| Wiek szczenięcia | Kluczowe doświadczenia | Cel socjalizacji |
|---|---|---|
| 3-8 tygodni | Kontakt z matką i rodzeństwem, pierwsze dźwięki, dotyk człowieka | Rozwój podstawowej komunikacji i bezpieczeństwa |
| 8-12 tygodni | Nowi ludzie (dzieci, dorośli), różne dźwięki (odkurzacz, ruch uliczny), różne powierzchnie (trawa, piasek, kafelki) | Budowanie pewności siebie, nauka eksploracji |
| 12-16 tygodni | Kontakt z innymi psami, krótkie spacery, podróże autem, wizyty u lekarza weterynarii | Nauka funkcjonowania w środowisku poza domem |
| 4-6 miesięcy | Intensyfikacja kontaktu z obcymi ludźmi i psami, nowe miejsca, podstawowe szkolenie | Utrwalenie pozytywnych reakcji na bodźce |
| 6+ miesięcy (do 1. roku) | Dalsze wzmacnianie socjalizacji, udział w zajęciach z innymi psami, dłuższe podróże | Utrzymanie pozytywnych zachowań i adaptacja do zmian |
Konsekwencja bez brutalności
Szkolenie chow chow powinno opierać się na budowaniu zaufania, konsekwencji i wzajemnego szacunku. Metody pozytywnego wzmocnienia, przysmaki dla psa i cierpliwość to najskuteczniejsza droga do osiągnięcia dobrych efektów. Nigdy nie stosuj przemocy fizycznej, kar ani krzyku – żaden pies nie powinien być w ten sposób traktowany. W przypadku chow chow jest to szczególnie ważne, ponieważ rasa ta jest bardzo wrażliwa na złe traktowanie, długo pamięta negatywne doświadczenia i może trwale stracić zaufanie do opiekuna.
Aktywność fizyczna – umiarkowane potrzeby ruchowe
Chow chow nie potrzebuje maratonów. Wystarczą mu trzy spokojne spacery dziennie, podczas których będzie mógł swobodnie węszyć. To sprawia, że świetnie czuje się nawet w mniejszych mieszkaniach, o ile zapewnimy mu odpowiednią temperaturę.
Zdrowie chow chow – typowe problemy rasy
Niestety, specyficzna budowa ciała i lata selekcji sprawiły, że rasa chow chow jest obciążona kilkoma poważnymi schorzeniami.

Entropion – podwijanie powiek
To jeden z największych problemów rasy. Entropion chow chow polega na tym, że powieka (często dolna) zawija się do wewnątrz, co sprawia, że rzęsy stale drażnią rogówkę oka. Jest to dla psa niezwykle bolesne i bez interwencji chirurgicznej prowadzi do ślepoty. Jeśli zauważysz, że Twój pies łzawi, mruży oczy lub ma je stale zaczerwienione – konieczna jest wizyta u okulisty.
Objawy entropionu u psa
| Etap rozwoju | Objawy | Potencjalne skutki |
|---|---|---|
| Wczesny | - Łzawienie oczu - Mrużenie oczu - Częste pocieranie łapą | - Podrażnienie rogówki - Zwiększone ryzyko infekcji |
| Zaawansowany | - Stałe zaczerwienienie oczu - Ból przy dotyku okolic oka - Widoczna niechęć do światła | - Owrzodzenie rogówki - Trwałe uszkodzenie oka |
| Brak leczenia | - Pogorszenie wzroku - Ślepota | - Stała utrata wzroku - Konieczność kosztownej operacji |
Dysplazja stawów biodrowych i łokciowych
Ze względu na specyficzną, szczudłowatą budowę, masywny tułów i stosunkowo sztywne kończyny, dysplazja stawów biodrowych i łokciowych u chow chowów nie należy do rzadkości. Choroba ta może prowadzić do bólu, sztywności ruchów, trudności przy wstawaniu oraz niechęci do aktywności fizycznej, szczególnie u psów starszych. Dlatego przy zakupie szczeniaka rasy chow chow absolutnie kluczowe jest sprawdzenie wyników badań rodziców w kierunku dysplazji (RTG z oficjalną oceną). W codziennej opiece ogromne znaczenie ma również utrzymanie prawidłowej masy ciała, umiarkowany ruch oraz dieta wspierająca stawy.
Problemy skórne i alergie
Gęsta, dwuwarstwowa sierść oraz liczne fałdy skórne tworzą środowisko sprzyjające rozwojowi bakterii i grzybów. Chow chowy często zmagają się z alergiami – zarówno pokarmowymi, jak i środowiskowymi. Objawy mogą obejmować uporczywe swędzenie, zaczerwienienia skóry, wypadanie sierści, a także nawracające zapalenia uszu. Kluczową rolę odgrywa tu regularna pielęgnacja skóry psa, dokładne osuszanie sierści po kąpieli oraz odpowiednio dobrana dieta, najlepiej bezzbożowa lub monobiałkowa, ograniczająca ryzyko reakcji alergicznych.
Wrażliwość na upały – problemy z oddychaniem
Chow chow to pies zdecydowanie zimolubny, który bardzo źle znosi wysokie temperatury. Połączenie gęstego podszerstka i nieco skróconej kufy sprawia, że latem organizm psa ma poważne trudności z termoregulacją. Przegrzanie i udar cieplny u tej rasy to realne zagrożenie, mogące prowadzić nawet do śmierci. W gorące dni spacery powinny odbywać się wyłącznie wcześnie rano i późnym wieczorem, a pies musi mieć stały dostęp do świeżej wody oraz chłodnego, zacienionego miejsca w domu. Klimatyzacja lub maty chłodzące bywają wręcz niezbędne.

Choroby tarczycy
U chow chowów stosunkowo często diagnozuje się niedoczynność tarczycy. Schorzenie to może objawiać się ospałością, przybieraniem na wadze mimo braku zmian w diecie, problemami skórnymi, pogorszeniem jakości sierści oraz obniżoną odpornością. Choroby tarczycy wymagają regularnych badań krwi i – w razie potwierdzenia diagnozy – dożywotniego leczenia farmakologicznego. Wczesne wykrycie pozwala jednak utrzymać psa w dobrej kondycji przez wiele lat.
Objawy niedoczynności tarczycy u psów rasy chow chow
| Objaw | Opis | Wskazówka dla opiekuna |
|---|---|---|
| Ospałość | Pies staje się mniej aktywny, więcej śpi | Obserwuj, czy zmiana aktywności utrzymuje się dłużej niż kilka dni |
| Przybieranie na wadze | Mimo braku zmian w diecie, pies tyje | Regularnie waż psa i monitoruj dietę, skonsultuj się z lekarzem weterynarii |
| Problemy skórne | Sucha, łuszcząca się skóra, możliwy świąd | Fotografuj zmiany skórne, aby łatwiej ocenić ich rozwój w czasie |
| Pogorszenie jakości sierści | Sierść staje się matowa, rzadsza lub wypada | Zwróć uwagę, czy pogorszeniu sierści towarzyszą inne objawy, np. ospałość lub przyrost masy ciała, jeśli tak – skonsultuj się z lekarzem weterynarii |
| Obniżona odporność | Pies częściej choruje, wolniej się regeneruje | Prowadź notatki dotyczące częstotliwości infekcji i czasu rekonwalescencji, w razie potrzeby skonsultuj się z lekarzem weterynarii |
Jak dbać o zdrowie psa rasy chow chow?
Podstawą jest profilaktyka i świadome podejście do opieki. Regularne wizyty kontrolne u lekarza weterynarii, badania stawów, tarczycy, skóry i oczu pozwalają wcześnie wykryć problemy zdrowotne. Równie istotne są odpowiednie żywienie, utrzymanie prawidłowej masy ciała oraz dostosowanie aktywności fizycznej do możliwości psa. Chow chow wymaga także starannej pielęgnacji sierści i skóry oraz ochrony przed przegrzaniem. W zamian za troskę odwdzięczy się wieloletnim towarzystwem w dobrej formie.
Żywienie psa rasy chow chow – dieta dla pupila ze skłonnością do alergii
Prawidłowe żywienie chow chow ma ogromne znaczenie dla zdrowia, wyglądu sierści oraz kondycji stawów i skóry. Psy tej rasy mają wyraźną skłonność do tycia, a jednocześnie często zmagają się z alergiami pokarmowymi, dlatego dieta musi być starannie dobrana i dopasowana do wieku, masy ciała oraz poziomu aktywności. Dobra karma dla psa rasy chow chow powinna być wysokiej jakości, pozbawiona zbędnych wypełniaczy i oparta na składnikach o wysokiej strawności.
Karma dla szczeniąt rasy chow chow
Szczenięta chow chow rosną intensywnie, ale nierównomiernie, co sprawia, że ich dieta powinna wspierać harmonijny rozwój bez nadmiernego obciążania stawów. Karma dla chow chow w okresie wzrostu powinna zawierać umiarkowaną ilość kalorii, wysokiej jakości białko zwierzęce oraz odpowiednio zbilansowany stosunek wapnia do fosforu. Nadmiar energii lub minerałów może prowadzić w przyszłości do problemów ortopedycznych, dlatego nie należy przyspieszać wzrostu psa „na siłę”. Warto wybierać karmy dla szczeniąt ras średnich i dużych, najlepiej o prostym, przejrzystym składzie.
Karma dla dorosłego psa rasy chow chow
Dorosły chow chow wymaga diety, która pomoże utrzymać prawidłową masę ciała i zminimalizować ryzyko alergii. Najlepiej sprawdzają się karmy monobiałkowe i bezzbożowe, oparte na jednym źródle białka, takim jak jagnięcina, ryby czy kaczka. Szczególnie istotną kwestią jest dobór źródła tłuszczu bogatego zarówno w kwasy tłuszczowe n-3, jak i n-6. Dobra karma dla psa tej rasy powinna wspierać zdrowie skóry, pomagać ograniczać świąd oraz zapewniać odpowiednią ilość energii bez ryzyka nadwagi. Należy także kontrolować wielkość porcji i unikać częstego dokarmiania smakołykami, ponieważ chow chow to prawdziwy łakomczuch.
Składniki wspierające zdrowie
Skład diety ma kluczowe znaczenie dla długofalowego zdrowia chow chow. Warto zwrócić uwagę na to, aby karma zawierała:
- Kwasy n-3 i n-6 – wspierające barierę skórną, ograniczające stany zapalne i poprawiające jakość sierści.
- Glukozaminę i chondroitynę – niezbędne dla ochrony stawów, szczególnie przy predyspozycjach do dysplazji.
- Probiotyki i prebiotyki – wspomagające trawienie i odporność jelitową, co jest istotne przy skłonnościach do alergii.
- Naturalne przeciwutleniacze – wspierające układ odpornościowy i spowalniające procesy starzenia.
Odpowiednio dobrane żywienie chow chow to jeden z najważniejszych elementów profilaktyki zdrowotnej. Dobra karma, regularne posiłki i kontrola masy ciała pomagają utrzymać psa w świetnej kondycji oraz znacząco poprawiają komfort życia tej wyjątkowej, wymagającej rasy.
Jak wygląda pielęgnacja psa rasy chow chow?
Jeśli myślisz, że pielęgnacja chow chow to tylko okazjonalne czesanie, jesteś w błędzie. To codzienna, ciężka praca.
- Szczotkowanie: co najmniej 3-4 razy w tygodniu (a w okresie linienia codziennie). Potrzebne Ci będą profesjonalne szczotki dla psów typu pudlówka oraz metalowe grzebienie o długich zębach, które dotrą do podszerstka.
- Kąpiel: psa tej rasy kąpiemy rzadko (co 2-3 miesiące), ale jest to operacja logistyczna. Najtrudniejsze bywa dokładne wysuszenie psa. U chow chow, ze względu na bardzo gęsty podszerstek, bez profesjonalnej suszarki o dużej mocy może to zająć wiele godzin. Niedosuszony podszerstek zwiększa ryzyko podrażnień, odparzeń i infekcji skóry, w tym tzw. hot spotów
- Fałdy skórne: należy regularnie sprawdzać czystość fałd wokół pyska i oczu, aby nie dopuścić do odparzeń.
- Akcesoria: używaj tylko okrągłych obroży skórzanych. Płaskie obroże błyskawicznie wycierają i filcują piękną kryzę na szyi.

Dla kogo jest chow chow?
Chow chow to pies dla osób, które cenią spokój, ciszę i zrównoważony rytm życia. To rasa, która szczeka bardzo rzadko i najlepiej odnajduje się w uporządkowanym, przewidywalnym otoczeniu, bez nadmiaru bodźców i chaosu. Idealny opiekun szanuje jej niezależność. Relacja z tym psem opiera się na partnerstwie, a nie na podporządkowaniu.
Decydując się na chow chow, trzeba mieć również czas i cierpliwość do wymagającej pielęgnacji gęstej szaty, która wymaga regularnego czesania i stałej kontroli stanu skóry. Równie ważna jest gotowość finansowa – rasa ta bywa obciążona problemami zdrowotnymi, a koszty leczenia, takie jak operacja entropionu, mogą być znaczące. Doświadczenie w prowadzeniu psów o silnym, niezależnym charakterze jest ogromnym atutem i znacznie ułatwia udane wspólne życie z psem tej rasy.
Chow chow nie będzie dobrym wyborem dla osób bardzo aktywnych fizycznie i rodzin z małymi dziećmi. Nie sprawdzi się także u kogoś, kto marzy o psie „wylewnym” i towarzyskim. To rasa dla konesera – dla człowieka, który doceni jej godność, dystans i wyjątkowy charakter, a w zamian zyska spokojnego, wiernego towarzysza na wiele lat.

Najczęściej zadawane pytania o chow chow (FAQ)
Ile kosztuje szczeniak chow chow?
Ile kosztuje chow chow z dobrej hodowli ZKwP? Obecnie to wydatek rzędu 5000-8000 zł. Pamiętaj, że niska cena może oznaczać, że pies pochodzi z pseudohodowli, gdzie psy nie są badane pod kątem dysplazji i entropionu.
Czy chow chow dużo linieje?
Tak. Dwa razy do roku chow chow „zrzuca” niemal cały podszerstek. W tym czasie ilość sierści w domu może być przytłaczająca.
Czy chow chow może mieszkać w mieszkaniu?
Tak, to doskonały lokator bloku – jest cichy, spokojny i nie potrzebuje dużo miejsca, o ile zapewnimy mu klimatyzację lub chłód latem.
Czy chow chow jest agresywny?
Nie z natury. Chow chow bywa nieufny wobec obcych i może wykazywać skłonności terytorialne, ale dobrze prowadzony, odpowiednio socjalizowany pies zwykle jest spokojny i opanowany. Zachowania agresywne najczęściej wynikają z błędów wychowawczych, braku socjalizacji lub nieprawidłowego obchodzenia się z psem.
Jak chow chow znosi upały?
Ze względu na gęstą, obfitą szatę jest szczególnie wrażliwy na wysokie temperatury i łatwo może się przegrzać. W upały należy zapewnić mu cień, chłodne miejsce, stały dostęp do wody oraz ograniczyć spacery do wczesnego rana lub późnego wieczora.

Chow chow to bez wątpienia jedna z najpiękniejszych i najbardziej godnych ras psów. Jeśli jesteś gotów zaakceptować jego niezależność i poświęcić czas na dbanie o jego lwią szatę, zyskasz towarzysza, który będzie Twoim cichym, dumnym cieniem przez wiele lat.
Pamiętaj jednak, że chow chow nie prosi o miłość – on na nią pozwala, co czyni każdą chwilę z nim jeszcze bardziej wyjątkową.











